TÜRKMEN HALKY NALAJEDEÝINMIKÄ?

Gürrüňçilikde dünýäde bolýan wakalaryň fonunda Türkmenistandaky syýasy-jemgyýetçilik ýagdaýa nazar aýlap, käbir adamlar türkmen halkyny biperwaýlykda, nalajedeýinlikde aýyplaýarlar. Bu pikir ýeke bir türkmenleriň öz içinde, Türkmenistanda däl-de, eýsem başga milletleriň wekillerinde, respublikamyzyň çäginden daşarda hasam giň ýaýran. Meniň pikirimçe, meseläni çuňňur öwrenmeseň, şeýle pikir etmezçe-de däl, köne Soýuzyň hemme respublikalarynda, bütin sosialistik lagerde halklar Moskvanyň dikmelerini tagtdan düşürip, Moskvanyň döreden kompartiýalaryny dargadyp, okkupasion goşuny ýurdundan çykaryp, hakyky garaşsyzlygy gazanýarkalar, özleriniň hukuklaryna, maly-mülküne, milli baýlyklaryna eýe bolýarkalar, türkmenler şol öňki köne durmuşyna kaýyl ýaly başyny galdyrman dyrmanyp ýörler. Gaz-nebitini özüne ýetirmän, keseki alýarka, öndüren önümini özüne ýetirmän başga ýurtlara iberip durkalar, türkmen şolaryň nirä gidýäninem soranok. Gaýtam öz häkimleriniň: ”Beýleki respublikalaryň ýagdaýy peskä biz öz bähbidimize çapmarys, biz internasionalizmi elden bermeris” diýen ýaly sözlerine el çarpyşyp, toý üstüne toý tutýar. Dogrudanam, dünýä medeniýetiniň hazynasyna ençeme ägirtleri goşant beren, orta asyr sivilizasiýasynyň gözbaşynda duran gadymy halkymyz öz ykbalyna bu günki gün şeýle biperwaý garaýarmyka? Ol biperwaýlyk nämeden gelip çykýarka: aňrybaş internasionalizmdenmi ýa-da nalajedeýinlikden? Oňa erkinlik, şahsyýet mertebesi, adam hukugyna hormat, demokratiýa diýen ýaly düşünjeler ýatmykan?

Ýok beýle bolmaly däl. Halkymyzyň tä Orusýet tarapyndan bakna edilýänçä jemgyýetçilik durmuşyny kadalaşdyran Türkmençiligi ýa-da, käbir alymlaryň atlandyryşy ýaly, Türkmen erkinçiligi şol düşünjelere esaslanmanmydy näme? Durgunlyk döwründe ilde bolan dissidentlik eýsem bizde bolmanmydy? Bolupdy ahyryn! Onda näme sebäpden türkmenler bu gün gowşak deprenýärler? Meniň pikirimçe, munuň düýp sebäbi türkmenleriň öz taryhyny döretmekden, öz ykbalyny kesgitlemekden uzak wagtlap gazaply çetleşdirilmegindedir. Bu ýagdaý 1881-nji ýylda zorluga uçradylmadan başlanyp, bu güne çenli-de dowam edip gelýär. Türkmeniň täze taryhyny ilki basybalyjylaryň özi döretse, soňra olar ony öz dikmeleriniň eli bilen döretdiler. Bu ýagdaýy, elbetde, diňe biz däl, öňki Soýuzyň golasty halklarynyň köpüsi başyndan geçiripdi, olaryň jemgyýetçilik ösüş derejesi-de, jemgyýetçilik durmuşy-da meňzeşdi.

Soýuzyň merkezinden ýaýaran Üýtgedip gurmak we aýanlyk syýasaty ezilen halklarda azatlyga ymtylyşy döredip biläýjek hukuklary berdi. Emma ol proses hemme respublikalarda deň ornamady. Şol wagtky Soýuzyň we respublikalaryň ýolbaşçylarynyň hemmesiniň-de SSKP-niň dikmeleridigine garamazdan, öz halklaryna azda-kände hukuk we azatlyk bermäge gezek gelende olaryň intellektual taýýarlygy tapawutly bolup çykdy. Şol tapawudam respublikalarda Üýtgedip gurmak we aýanlyk syýasatynyň ornamak derejesini kesgitledi. Türkmenistanyň araçägine gelende bolsa, Üýtgedip gurmak syýasaty uly garşylyga duçar boldy: ilki Türkmenistan kommunistik partiýasynyň we respublikamyzyň Ýokary Sovetiniň kararlary, kanunlary, soňra ýurduň prezidentiniň permanlary bilen Üýtgedip gurmagyň we aýanlygyň öňi alyndy, soňra-da Içeri işler ministrliginiň we KGB-niň güýçleri bilen ol syýasat düýbünden togtadyldy.

Onsoň iň ýönekeýje hak-hukuklaryndan mahrum edilen halkymyz ne metbugatda çykyş edip bildi, ne-de köçe ýörişlerini geçirip bildi. Çykyş edenlerem işden çykaryldy, ýanalmalara duçar edildi, türmä basyldy – käbir soňuna göz ýetirmeýän syýasatçylaryň pikiriçe – halkyň gözüniň ody alyndy. Mümkin, halkyň çekinjeňräk bölegi gorkup, öz kanuny hukuklaryndan el çekse-de çeker, olaryň ýüreklerine ýaýdanjaňlyk, çykgynsyzlyk aralaşar – ýöne bu-da gowulyga eltmez. Has beteri-de halkyň beýleki bir bölegi, açyk çykyşlardan el çekip, görünmeýän herekede geçer. Islendik ýagdaýda açyk çykyşlarda ýüregini egisýän halk indi gahar-gazabyny içinde toplar – jemgyýetçilik durmuşy aşa gyzdyrylan bug gazanyny ýatladar. Megerem, Türkmenistanyň jemgyýetçilik durmuşy eýýäm şeýle ýagdaýdadyr. Bu ýagdaýyň döremegi üçin syýasy we ykdysady sebäpler döwlet edaralarynyň emelsiz göçerleriniň netijesi hökmünde öňdenem ýeterlik dälmidi näme?

Şonuň üçinem häzirki wagtda ýurdumyzdaky durgunlyga guwanman, onuň harasadyň öňündäki imi-salalykdygyna düşüňmek gerek. Gelejekde harasadyň bolmazlygy, jemgyýetçilik durmuşynyň meseleleriniň çözgüdiniň Rumyniýadaky ýa-da Gruziýadaky derejä ýetmezligi üçin uzaga çekdirmän, halkymyza onuň kanuny hukuklaryny – söz, metbugat we adamynyň beýleki demokratik hukuklaryny gaýtaryp bermeli – güýçlendirilip, aýratyn komitet derejesine ýetirilen senzurany ýatyrmaly; şeýle-de metbugat baradaky häzirki hereket edýän kanuny ýatyryp, Halkara normalaryň talabyny ödeýän täze Metbugat kanunyny kabul etmeli; metbugat serişdeleriniň üstünden dowam edýän kommunistik monopoliýany ýatyrmaly; türkmen halkynyň agzyny ýaşmaklan ýygnaklar we mitingler baradaky 178-nji permany haýal etmän ýatyrmaly; 1991-nji ýylyň noýabrynda kabul edilen ”Jemgyýetçilik birleşmeleri hakyndaky” kanunyň işe girizilmegi baradaky permany ýatyryp, halkyň içinde dörän jemgyýetçilik guramalary registrirlemeli; sovet goşunlarynyň galyndylaryny, ýaraglaryny, harby enjamlaryny bu ýerde galdyrmak şerti bilen, Türkmenistandan çykarmaly; Türkmenistanyň goranyş goşunyny döretmeli; Türkmenistany öňki Soýuzyň monopolistleriniň baknalygyndan gutaryp biljek syýasy we ykdysady programmany haýal etmän işläp düzmeli. Türkmenistanyň haýsy ýoldan, ýagny demokratikmi ýa-da başga gitmelidigini bolsa, dünýä tejribesi görkezýär. Onuň üçin iki Koreýany deňeşdirip görmegiň özi ýeterlik. Iki döwlete bölünen bir halk: onuň demokratik döwlet gurluşly böleginde-hä ykdysady, medeni, sosial ösüş dünýä derejesinde, beýlekisinde-de -- dünýäde iň soňky ýerleriň birinde. Mundan beter aýdyň mysal gerekmikän beri?

Meniň pikirimçe, bu wezipeleriň çözgüdi häkimiýetleriň we halkyň bilelikdäki tagallasy netijesinde tapylyp bilnerdi. Halkymyzyň örän paýhaslydygyna, şonçaragam gaýratlydygyna men-ä ynanýaryn. Ýöne onuň öz öňünde duran kyn meseleleri diňe gaýratyna daýanyp çözmeli bolmazlygy üçin halka onuň elinden gaňrylyp alnan hukuklaryny hökmany suratda we tizden-tiz gaýtaryp bermeli!